Na intensief onderzoek heeft het restauratieteam van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK, Brussel) de oude overschildering verwijderd die het hoofdpersonage van het Lam Godsveelluik bijna vijf eeuwen lang bedekte. Het welbekende Lam – een onbewogen en eerder neutrale figuur, met een breed voorhoofd en grote oren – maakt zo opnieuw plaats voor Van Eycks origineel. Dat middeleeuwse Lam fascineert door zijn uitgesproken snuit en grote, frontale ogen waarmee het de toeschouwer intens betrekt bij het ultieme offertafereel.
 

Oude overschilderingen

Al in het midden van de zestiende eeuw werd het Lam overschilderd. Dit maakte deel uit van een grotere campagne waarbij men kleine beschadigingen en enkele vroege, slordige restauraties aan het oog wilde onttrekken en het meesterwerk een fris uitzicht wilde geven. Bij een vorige restauratie in 1951 werden de groene overschilderingen rondom het Lam al weggehaald en kwamen de twee originele oren terug te voorschijn. Zo pronkte het Lam tot voor kort met vier oren.
Het multidisciplinaire onderzoek van het KIK, in samenwerking met onderzoekers van de universiteiten van Gent en Antwerpen, toonde aan dat in totaal zo’n 45% van het verfoppervlak van het centrale paneel met de Aanbidding van het Mystieke Lam in de zestiende eeuw werd overschilderd. Naast het Lam werden toen ook de luchtpartij, gebouwen en heuvels in de achtergrond, gewaadplooien en het altaarkleed bedekt met een nieuwe verflaag. De onderliggende, originele schildering van de Van Eycks blijkt slechts op 3% van het oppervlak verloren te zijn en wordt nu integraal blootgelegd.


Tijdens het verwijderen van de overschildering

De échte Van Eyck

Bij het wegnemen van de overschilderingen – een delicate ingreep uitgevoerd met chirurgische scalpels onder een stereomicroscoop – vonden de restaurateurs een luchtpartij met subtiele kleurschakeringen en streperige wolken. De originele gebouwen, tot voor kort bedekt met een grijzige laag, tonen opnieuw een veelheid aan kleuren en een opmerkelijk lichtspel. Van onder de summiere overschildering ter hoogte van de horizon komen zelfs nieuwe gebouwen aan het licht. De effen beschildering van de kledij maakt plaats voor lumineuze gewaden met complexe plooien opgebouwd uit fijne lichtaccenten en diepe schaduwen.

Een spectaculaire restauratiecampagne

De restauratie wordt uitgevoerd in een beglaasd atelier in het Museum voor Schone Kunsten Gent (MSK), waar de bezoekers de behandeling live kunnen meevolgen. De huidige fase van de campagne – de behandeling van het paneel de Aanbidding van het Mystieke Lam en zijn zijpanelen – wordt afgerond voor het Van Eyckjaar 2020. Na het verwijderen van alle overschilderingen worden de schilderijen nog geretoucheerd en krijgen ze een nieuw vernis. Eind 2016 werden de gerestaureerde panelen en lijsten van de buitenluiken reeds bejubeld bij hun terugkeer naar de Sint-Baafskathedraal. Na het Van Eyckjaar wordt het bovenregister van het open altaarstuk onder handen genomen: het sluitstuk van een ongekend spectaculaire restauratiecampagne.

Minister-president Geert Bourgeois: Een van Vlaanderens meest iconische toperfgoedstukken wordt in volle glorie hersteld. Vlaanderen betoelaagt 80% van de restauratiekosten opdat ook toekomstige generaties Vlamingen kunnen blijven genieten van dit meesterwerk van de gebroeders van Eyck. Het vernieuwde paneel draagt bij aan de internationale uitstraling van Vlaanderen en aan het draagvlak en de liefde voor ons erfgoed.

Minister van Cultuur Sven Gatz: Ik kijk met bewondering naar de wedergeboorte van het Lam Gods, dat de restauratoren met veel precisiewerk hebben onthuld. Opnieuw komt de uitzonderlijke kwaliteit van Van Eyck naar boven in de details en de diepte van zijn werk. Dit toont aan dat een doorgedreven restauratie van de onderste binnenpanelen en het vakkundig verwijderen van de eeuwenoude overschilderingen nodig is om het werk in ere te herstellen.

Staatssecretaris voor Wetenschapsbeleid Zuhal Demir: Het KIK heeft met de restauratie van dit paneel opnieuw tópkwaliteit geleverd. Hun expertise zorgt ervoor dat iedereen nu kan meegenieten van het originele werk, niet alleen mensen uit de onderzoekswereld, maar ook de toekomstige bezoeker. Prachtig om te zien hoe je met de hedendaagse technieken het talent van de gebroeders Van Eyck van eeuwen geleden kan blootleggen!

Hilde De Clercq, algemeen directeur a.i. van het KIK: De onthulling van de originele schildering van het Gentse veelluik opent een nieuw tijdperk van kijkplezier en historische studie. Het KIK is bijzonder trots dat het met zijn multidisciplinaire aanpak een sleutelrol vervult in de herontdekking van de sublieme verftoets van de Van Eycks. De blootlegging van het originele Lam is een symbolisch hoogtepunt in dit fascinerende proces.



Totaalaanzicht tijdens het verwijderen van de overschildering

De steun van de Vlaamse overheid en het Fonds Baillet Latour

Het veelluik, dat omwille van zijn unieke artistieke en cultuurhistorische betekenis voor de Vlaamse Gemeenschap als zeldzaam en onmisbaar wordt beschouwd, is niet alleen beschermd als topstuk, maar geniet ook bescherming als cultuurgoed dat integrerend deel uitmaakt van de Sint-Baafskathedraal. Daarom begeleiden en financieren zowel het Departement Cultuur, Jeugd en Media als het Agentschap Onroerend Erfgoed de restauratiecampagne. De dubbele bescherming maakt het voor de beide beleidsdomeinen mogelijk om samen de restauratiecampagne te financieren. Op dit moment investeerde de Vlaamse overheid meer dan 1,5 miljoen euro in de restauratie van het Lam Godsretabel.
Behalve in de restauratie van de schilderijen en lijsten investeert de Vlaamse overheid ook in betere bewaaromstandigheden voor het Lam Godsretabel. Goede bewaaromstandigheden blijven een prioritair aandachtspunt, willen we het retabel in goede conditie doorgeven aan ‘zij die na ons komen’. Voor de nieuwe bewaarplaats van het retabel zal de Vlaamse Regering daar, samen met alle partners in dit project, bijzondere aandacht aan besteden.
Het KIK wenst de Vlaamse overheid en het Fonds Baillet Latour, die respectievelijk tussenkomen voor 80% en 20% van de kosten van het totale restauratieproject, te danken voor het gestelde vertrouwen.

 

Foto bovenaan: Detail hoofd van het Lam na behandeling
Foto's KIK-IRPA