VCM-Contact 22

Twee kastelen, twee verenigingen

Twee van onze gebruikers-leden die ijveren voor het behoud van het kasteel in hun gemeente waren de afgelopen maanden erg actief. Dit resulteerde in enkele acties die de betrokken gebouwen onder de aandacht van de plaatselijke bevolking wilden brengen, zodat het maatschappelijk draagvlak voor het behoud van de beide kastelen vergroot zou worden. Tweemaal een kort relaas.

Werkgroep Kasteel Beaulieu

Sinds februari van dit jaar staat het kasteel Beaulieu in Machelen opnieuw volop in de belangstelling. Kasteel Beaulieu is een uit het midden van de 17de eeuw daterend landgoed van graaf Lamoral Claudius von Thurn und Tassis dat onder meer internationale bekendheid verwierf door de Herculestaferelen van de 'calcksnijer' Jan Christiaen Hansche.
Sinds de jaren '20 wordt het kasteel niet meer bewoond, veranderde het meermaals van eigenaar en werd het voor verschillende doeleinden gebruikt. In de loop van de jaren '50 werd het kasteel als monument beschermd. In 1980 werd het kasteel voor drie miljoen frank aangekocht door het Ministerie van Nederlandse Cultuur. Door de staatshervorming is het sinds 1991 eigendom van de Vlaamse Gemeenschap. Aangezien het al die tijd zonder bestemming bleef, is de voor het onroerend patrimonium bevoegde minister verantwoordelijk. In de huidige regering berust deze bevoegdheid bij minister-president Patrick Dewael.
In de loop van de jaren '90 stond het kasteel meermaals bloot aan diefstal en vandalisme. De slechte bouwkundige toestand, in de hand gewerkt door de jarenlange verwaarlozing, verbeterde de zaak uiteraard niet.
Op 6 juni 1994 werd een erfpachtovereenkomst voor 50 jaar gesloten met de NV Socotrel, vertegenwoordigd door Alfons Geukens. Deze NV verbond er zich toe binnen de zes maanden te starten met de restauratie en het kasteel een nieuwe bestemming te geven door het in te richten als kantoorruimte. Een koninklijk besluit van 20 juli 1994 maakte een herbestemming tot kantoorruimte evenwel onmogelijk. Op 29 februari 1995 legde de NV Socotrel de boeken neer, kort nadat de erfpachtovereenkomst was overgedragen aan de NV Belgium Industries, opnieuw met Alfons Geukens als afgevaardigd bestuurder. Toen ook deze firma op 21 oktober 1997 de boeken neerlegde, bleek de erfpacht opnieuw kort tevoren te zijn overgedragen, ditmaal aan de NV Beaulieu waarin de heer Geukens opnieuw als vertegenwoordiger optrad. Ondertussen ging de verloedering van het kasteel verder. Ondanks herhaalde beloften werden tot nu toe nog geen instandhoudings- of restauratiewerken uitgevoerd.
Dit alles leidde in het najaar van 1998 tot acties vanuit verschillende hoeken. Na het jarenlange protest van de v.z.w. Beaulieu, die zich reeds sinds 1986 inzet voor het behoud van het kasteel, lieten nu ook verschillende Vlaamse volksvertegenwoordigers van zich horen met diverse persconferenties en scherpe parlementaire vragen. Een groep Leuvense professoren reageerde vanuit wetenschappelijk oogpunt met een open brief. Ook de Machelse bevolking, die zich tot dan toe wat afzijdig had gehouden, liet haar betrokkenheid blijken: het initiatief voor diverse acties ging uit van de gemeentelijke Cultuurraad, hierin bijgetreden door de andere gemeentelijke adviesraden en de v.z.w. Beaulieu. De pers volgde het dossier op de voet.

Actie
In februari van dit jaar werd de 'Werkgroep Kasteel Beaulieu' gevormd. Deze Werkgroep treedt op namens de adviesraden van de gemeente Machelen-Diegem en in nauw overleg met de vzw Beaulieu en met prof. dr. Marc Van Vaeck van de K.U.Leuven. Met tal van vaak ludieke acties zorgt de Werkgroep ervoor dat de lotgevallen van het kasteel het gespreksonderwerp blijven bij de Machelse bevolking en dat het gevoel van onmacht en onbegrip, dat bij tal van Machelaars leeft, wordt weggenomen: de betrokkenheid van de bevolking bij 'hun' vergeten kasteel heeft zich de afgelopen maanden sterk in de kijker gewerkt.
Het gaat de Werkgroep duidelijk om meer dan alleen maar het volgen van een lijvig dossier. Zij wil niet alleen informeren maar stuurt ook aan op een open overleg waarbij gezocht wordt naar een zinvolle herbestemming van het gebouw: een kwaliteitsvolle reïntegratie van het monument in de eigen leefomgeving. Vooral ijvert de Werkgroep ook voor een onmiddellijke aanvang van de hoognodige instandhoudings- en restauratiewerken.
Om deze doelstellingen te bereiken heeft de Werkgroep in samenwerking met de vzw Beaulieu reeds verschillende acties ondernomen. De eerste actie 'Het vergeten kasteel' was gespreid over twee zondagen. Onder de titel 'Blik op het kasteel' nodigde de werkgroep de bevolking en ook de jeugd uit om een blik te komen werpen op het kasteel. Aan de mensen werd gevraagd om de eerste reacties en gevoelens bij de aanblik van het verwaarloosde kasteel neer te schrijven. In de daaropvolgende week werden in de Machelse scholen diverse projecten rond het kasteel Beaulieu opgezet. Tijdens de tweede zondag werden de eerste impressies in blikjes gestopt en in een rumoerige optocht meegedragen: een herleving van het aloude volksgericht. Bij het kasteel werden de resultaten van de schoolprojecten voorgesteld, kunstenaars stelden hun werk over Beaulieu tentoon en het kasteel werd omhangen met honderden kindertekeningen. Voor de actievoerders was één zaak duidelijk: het kasteel moet opnieuw een toegankelijk en ontvankelijk cultureel en historisch gebouw worden.
Een tweede actie kwam er na de aankondiging in mei van toenmalig Vlaams minister van Financiën, Begroting en Gezondheidsbeleid Wivina Demeester: de erfpachthouder of de minister zouden de dringende instandhoudingswerken dadelijk uitvoeren. Aangezien er een maand later nog niets was gebeurd, bereidde de Werkgroep de 'Bestorming van het kasteel van Beaulieu' voor. Uiteraard ging het om een fictieve bestorming die de loze beloften aan de kaak stelde. In plaats van een bestorming werd er bij de tweede toren van het kasteel, die heropgebouwd is in Sterrebeek, een open brief voorgelezen.
Nadat in de loop van juni op de braderie van Machelen de publieke opinie werd geïnformeerd over de stand van het kasteeldossier en mensen er terechtkonden met hun orale getuigenissen over het kasteel, vond begin juli de volgende actie plaats. Onder de titel 'Een paraplu voor Beaulieu' organiseerde de Werkgroep een actie om te benadrukken dat het kasteel onder de paraplu moet, dat er met andere woorden dringende instandhoudingswerken dienen uitgevoerd te worden, zodat het kasteel op zijn minst wind- en waterdicht wordt. Daarnaast werd met deze kleurrijke actie ook benadrukt dat de inwoners van Machelen het kasteel op een plezierige manier in hun eigen leefomgeving willen ervaren.

De Werkgroep kasteel Beaulieu is in ieder geval in één opzet geslaagd, de Machelse bevolking heeft opnieuw de weg naar het kasteel gevonden en heeft zich duidelijk uitgesproken voor het behoud van het kasteel. Op dit ogenblik ligt het kasteel er wat verlaten bij. De Werkgroep wil de nieuwe beleidsmensen immers de kans geven om het dossier te leren kennen en een oplossing uit te werken. Zij blijven het dossier echter nauwgezet volgen. De Werkgroep hoopt dat zij geen acties meer zal moeten ondernemen. Dat zou immers betekenen dat het kasteel gered.
De Werkgroep stelt zich zeker niet op als een groep van deskundigen, maar wel als een groep geïnteresseerden en betrokkenen. Zelf ondersteunen ze de motie die in maart unaniem door het Vlaams Parlement werd goedgekeurd. Die gaat dan onder meer over de nodige instandhoudingswerken en over een snelle verbreking van de bestaande erfpachtovereenkomst die in de vijf jaar tijd alleen heeft geleid tot het plaatsen van drie hangsloten. De erfpachtnemer lijkt zijn kans nu wel te hebben gehad. Het zoeken naar een nieuw bestemming laat de Werkgroep over aan specialisten die oog hebben voor alle mogelijke problemen. Haar stem in het debat zal de stem van de inwoner van Machelen zijn.

Uiteraard is het dossier van het kasteel Beaulieu erg belangrijk voor de monumentenzorg in Vlaanderen. Het is immers onmogelijk dat de Vlaamse overheid in haar monumentenbeleid een onderhoudsplicht toepast, terwijl zij die in de praktijk zelf niet kan waarmaken. Uiteraard wordt op deze manier voor andere eigenaars de deur wagenwijd opengezet om dat ook niet te doen.

VCM-Contact houdt u in ieder geval op de hoogte.

Meer info
Secretariaat Werkgroep Kasteel Beaulieu
t.a.v. Gerda Van Keerberghen
p/a Openbare Bibliotheek Machelen, Vilvoordelaan 43, 1830 Machelen
tel. 02/252.14.34

v.z.w. Beaulieu
Françoisstraat 67, 1830 Machelen
tel. 02/251.24.44.

SOS Kasteel van Mesen

Het kasteel van Mesen, gelegen in een parkgebied nabij het dorpscentrum van Lede (Oost-Vlaanderen) dankt zijn naam aan de laatste eigenaar, het Koninklijk Gesticht van Mesen (Institut Royal de Messines), dat hier na de Eerste Wereldoorlog een nieuwe school oprichtte ter vervanging van het instituut te Mesen dat tijdens de oorlog volledig was verwoest.
Het volledig ommuurde domein beslaat een oppervlakte van 7,5 ha, waarvan ongeveer een derde wordt ingenomen door het huidige gebouwencomplex.
Het domein was van in de 10de eeuw steeds de standplaats van de opeenvolgende Heren van Lede. Vanaf de 16de tot de 18de eeuw was het in handen van de familie Bette. Uit deze 18de-eeuwse periode dateert het markizaat (1749), een ontwerp van de beroemde Florentijnse architect Giovanni Niccolo Servandoni en de oranjerie met stallingen. In de loop van de 19de eeuw werd het complex vooral voor industriële doeleinden gebruikt en werden er een stokerij, een suikerfabriek of een tabaksfabriek in ondergebracht. In 1897 werd het kasteel met het domein eigendom van de Zusters Kannunikessen van Jupille. Zij bouwden het belangrijkste volume, met name het uit 1905 daterende neogotische scholencomplex met kapel. Na de Eerste Wereldoorlog kwam het domein in handen van het Koninklijk Gesticht van Mesen, een instelling uit de tijd van Maria-Theresia, die kinderen van gesneuvelde of invalide soldaten opvoedde. In 1921 renoveerde men de gebouwen en werd Nederlands geld het 'Hollands Paviljoen' opgetrokken.

Het park rond deze gebouwen is een typisch voorbeeld van een geïdealiseerd landschapspark.
Tot in de jaren '60 was 'de Messines', zoals het gebouw in Lede wordt genoemd, een elitair internaat waar uitsluitend in het Frans les werd gegeven. Het Koninklijk Gesticht van Mesen besloot de school op te doeken nadat onderwijs in het Nederlands verplicht werd gemaakt door de taalwetgeving. Sindsdien staan de gebouwen leeg en er zijn aanwijzingen dat het verval door kwaad opzet in de hand werd gewerkt (verwijderen van dakpannen, ramen en deuren).
In 1979 werden de gebouwen als monument beschermd, maar wegens procedurefouten werd het die bescherming in het daaropvolgende jaar ongedaan gemaakt. Een nieuwe, recente beschermingsaanvraag als monument bleek niet haalbaar. De weigering hield verband met de slechte staat van de gebouwen en de vrees voor hoge restauratiekosten.

Sinds 1996 is de vereniging 'SOS Kasteel van Mesen' actief rond het kasteel. Deze actiegroep ontstond uit het onbehagen bij de Ledenaars over de toestand en de toekomst van het kasteel. Door middel van enkele ludieke acties wilde de vereniging de inwoners van Lede hun kasteel opnieuw leren kennen. Zo konden de Ledenaars van op een dubbeldeksbus over de domeinmuur kijken en een beter uitzicht krijgen op het kasteel. Ook probeerde zij via een postkaartenactie de politici te sensibiliseren en gaf een wagenspel een kort historisch overzicht.
De vereniging probeerde van bij de start haar werking te faseren. In eerste instantie pleitte zij voor een verandering van gesprekspartner. Zij ijverde er met andere woorden voor dat er een nieuwe eigenaar zou komen die wel begaan was met het domein. Daarom sloten zij zich onder meer aan bij het wetsvoorstel van enkele politici om het 'Koninklijk Gesticht van Mesen' te ontbinden. Al deze acties leidden ertoe dat ook de plaatselijke politici het belang van het domein voor Lede begonnen in te zien en dat zij besloten te proberen het domein te verwerven. Op 6 oktober, het drukken van deze VCM-Contact, zou de verkoopakte getekend worden.

SOS Kasteel van Mesen bereidt nu de tweede fase in haar werking voor, met name het starten van de discussie over het behoud van de gebouwen en de duurzame en verantwoorde openstelling van het domein. Het kasteel van Mesen is immers nog lang niet gered. De gemeente werkt volop aan de wijziging van het BPA die een woonfunctie zou toelaten in de gebouwen. Tot zover niets aan de hand, ware het niet dat sommige gemeenteraadsleden pleiten voor de totale afbraak van het neogotische complex en de vervanging ervan door (steriele) sociale woningbouw. Alleen de gevel van het Markizaat zou heropgebouwd worden.
Nochtans biedt het gebouw ook heel wat mogelijkheden met behoud van de bestaande structuren en volumes. Gezien de locatie lijkt bijvoorbeeld een herbestemming tot serviceflats zeker het onderzoeken waard. De restauratie van het gebouw zal ongetwijfeld heel wat geld kosten, maar ook nieuwbouw zou dat ongetwijfeld doen. Vele bewoners van Lede vinden alvast dat het verdwijnen van het kasteel van Mesen een onuitwisbaar litteken zal achterlaten in hun gemeente. Mede daarom zijn de acties van SOS Kasteel van Mesen enorm belangrijk en zullen wij er in VCM-Contact aandacht aan blijven besteden.

Meer info
SOS Kasteel van Mesen
Impse Dam 31, 9340 Lede
tel. en fax: 053/80.13.08

De werking van verenigingen
Funerair erfgoed. Meer dan een verslagboek
Leegstand: bedreiging voor ons erfgoed
Belforten bijna Werelderfgoed?
Twee kastelen,twee verenigingen
Op zoek naar een eigentijdse bestemming voor historische militaire gebouwen
Inhoud VCM-contact 22